Over moed en durf, eigenaarschap en wat er werkelijk speelt in het veteranenveld

Opening Helmen Vol Verhalen op Vliegbasis Deelen 2022

​Het Veteranenplatform bestaat 36 jaar en presenteerde hun beleidsplan voor 2026 -2030. De plannen worden als een visie gepresenteerd terwijl deze 'visie' al jaren gaande is in de praktijk, bottem up. De afgelopen jaren heb ik met Helmen Vol Verhalen en Zij Durft één ding gedaan: ruimte maken. Voor verhalen die normaal geen plek krijgen. Voor emoties die niet pasten binnen protocollen. Voor mensen die jarenlang hebben gefunctioneerd in en buiten defensie, maar nooit echt zijn gezien. En dat was heel erg nodig.

Afstand is nodig om dichterbij te komen
Wat er daarna gebeurde, is moeilijk te vangen. Veteranen die via kunst ontdekken wat ze zelf nog niet onder woorden konden brengen, die zichzelf opnieuw tegenkomen, deze keer niet rang of missie, maar als mens, met alles wat daarbij hoort: kracht, twijfel, trots, schaamte, verlies en betekenis. Wat Helmen Vol Verhalen heeft gedaan, is niet alleen verhalen zichtbaar maken. Het heeft een deur geopend, voor veteranen en thuisfront om zichzelf opnieuw te leren kennen. Voor de samenleving om dichterbij te komen. Voor kunstenaars die met hun professie de vertaalslag maakte en voor organisaties en instituties om anders te gaan kijken.

Foto expositie provinciehuis Zuid Holland 2022

Erkenning van binnenuit
Dat proces was rauw, eerlijk en soms confronterend. En voor mij als projectleider ongelofelijk zwaar. Helemaal toen de partijen die steun beloofden en mensen binnen de systemen kozen voor wegkijken en toedekken om een enkeling de hand boven het hoofd te houden, precies wat er binnen en na defensie al jaren aan de gang is. En toch keek ik er vreemd van op. Met al mijn goede bedoelingen om het veld en de cultuur te veranderen, werd ik als pionier volledig onderuit geschoffeld en genegeerd. Maar het is ook precies waar herstel begint. Wat ik altijd heb geloofd – en nog steeds – is dat erkenning niet van bovenaf wordt georganiseerd. Je creëert het van binnenuit, door ruimte te geven, door niet in te vullen, door niet te sturen op uitkomst maar op de waarheid. Dat vraagt dat je het ongemak verdraagt, dat je loslaat, dat je accepteert dat verhalen niet netjes zijn en soms schuren.

'The Army Is A Human Heart' Ministerie van Defensie 2023

Mee op missie door de kunsten
Via Helmen Vol Verhalen zijn die verhalen zichtbaar geworden, landelijk, regionaal en lokaal. In stadhuizen, in musea, in de publieke ruimte. Als kunstobject, als verhaal, als expositie in samenwerking met kunstenaars, thuisfront en maatschappij. De uitnodiging tot gesprek, reflectie, menselijke herkenning, tot verbinding. Veteranen gaan via de kunst op missie naar binnen, en die missie beweegt naar buiten, richting de samenleving. Het doel was dat vooral 'jonge veteranen' op gingen staan. Met trots veteraan zijn en hun verhaal vertellen en dat gebeurde. Nog net op tijd om het stokje over te nemen van de oude veteranen voor de rituelen en tradities maar ook zodat de jonge veteranen niet hetzelfde lot beschoren zou zijn als dat van de 'oude veteranen', die jaren monddood werden gemaakt.
Inmiddels zie je die beweging breder terug. Storytelling, mini-documentaires en de formats van Helmen Vol Verhalen krijgen steeds meer plek, bijvoorbeeld binnen de podcast “Mee op Missie” van de Nederlandse Veteranendag. Musea zoals het Nationaal Militair Museum zijn de afgelopen jaren verschoven van materieel naar mens en verhaal. Ook binnen het Nederlands Veteraneninstituut groeit 'de aandacht' (of is het overname?) van exposities en publieksgerichte vormen van ontmoeting. Een ontwikkeling die ik waardeer, want het betekent dat er daadwerkelijk iets in beweging is gekomen.

Veteranendag Haarlem 2025

Als je dat naast elkaar legt, ontstaat een helder beeld. Helmen Vol Verhalen opereert al jaren op lokaal en regionaal niveau, terwijl deze lijn nu steeds vaker beleidsmatig wordt omarmd. Wij realiseren concrete verbinding tussen veteranen en samenleving via exposities en interactie, terwijl die verbinding in beleid vaak nog als ambitie wordt geformuleerd. Wij ontwikkelen nieuwe vormen van erkenning via kunst, kwetsbaarheid en thema’s als moral injury en vrouwelijke veteranen, terwijl deze verbreding nu breder wordt verkend. Wij bouwen een netwerk vanuit de praktijk, terwijl instituties werken aan structuren om dat netwerk te ondersteunen. Alleen gaat dat niet evenredig en gelijk op en ik spreek helaas uit ervaring.

Alles van waarde is weerloos
Tegelijkertijd vraagt dat ook om een eerlijk gesprek over hoe die beweging tot stand komt en hoe ermee wordt omgegaan. Dit vraagt ook om eerlijkheid over hoe het veld functioneert. Er zijn situaties waarin ideeën, plannen en ontwikkelde visies zich verplaatsen tussen partijen, zonder dat altijd zichtbaar is waar ze oorspronkelijk zijn ontstaan of door wie ze zijn opgebouwd. Ook zien we dat middelen en kansen niet altijd gelijk verdeeld worden, en dat initiatieven met een sterke maatschappelijke basis soms moeilijker toegang krijgen tot financiering dan partijen met bestaande structuren of commerciële slagkracht.

Want waar waarde ontstaat, ontstaat ook een andersoortige dynamiek. Concepten worden opgepakt, of is het ingepikt? (Beleids)plannen krijgen nieuwe vormen of een nieuwe richting. Het laat zien dat iets werkt. Want zodra iets waarde krijgt – emotioneel, maatschappelijk, zichtbaar – ontstaat er beweging. Ideeën reizen. Concepten worden overgenomen. Plannen veranderen van eigenaar. En ineens zit je niet meer alleen in een beweging, maar ook in een naar mijn inziens dominant en hiërarchisch speelveld en wordt je vanuit alle kanten gecontroleerd en ingekaderd. Daar werd het spannend en dat is het nog steeds.

Want er een verschil is tussen delen vanuit intentie en overnemen zonder erkenning. Tussen samenwerken en buitensluiten. Tussen bouwen aan iets groters en profiteren van wat al is opgebouwd. Dat is een morele discussie, een discussie die nooit gevoerd werd. Voor mij is die morele lijn simpel, blijf je trouw aan de oorsprong, ben je eerlijk over waar iets vandaan komt, en zorg dat de mensen die het werk doen ook de ruimte houden om dat werk te blijven doen. Of doe je net alsof het uit je eigen koker komt door het te institutionaliseren, met financiële middelen waar je als instituut ruim over beschikt en die besteed aan partijen die niet verder komen dan kopiëren wat al eerder bedacht is, maar dan oppervlakkig en zonder het nodige waarden werk dat daar aan vooraf is gegaan en jaren van hard werken en inspanning heeft gekost? ​

Onthulling Three Points op ' Het Nest' in Hilversum 2024

Integriteit en erkenning
Maar het wordt nog wranger wanneer voortbouwen gepaard gaat met het ontbreken van erkenning. Wanneer initiatieven die zichtbaar voortkomen uit dezelfde beweging wel middelen, podium en positie krijgen, terwijl de oorsprong daarvan buiten beeld blijft of zelfs actief wordt buitengesloten. Wanneer toegang tot netwerken en financiering niet alleen gebaseerd is op inhoud en impact, maar ook op positie en structuur, wie kent wie en wie gaat voor eigenbehoud boven eerlijkheid. Dat is een morele en ethische vraag over hoe we als veld met elkaar omgaan.

Voor mij zit die lijn in integriteit. In het benoemen waar iets vandaan komt. In het openlaten van ruimte voor anderen. In het niet afsluiten van degene die de beweging heeft ingezet en mogelijk heeft gemaakt. In het eerlijk omgaan met middelen die bedoeld zijn voor een maatschappelijk doel, niet voor het versterken van gesloten structuren.

Helmen Vol Verhalen heeft niet alleen verhalen zichtbaar gemaakt. Het heeft bijgedragen aan een verschuiving in hoe we naar veteranen kijken: van rol naar mens, van systeem naar ervaring, van afstand naar verbinding. Het heeft veteranen geholpen zichzelf opnieuw te leren kennen, en de samenleving geholpen om dichterbij te komen.

Die beweging is inmiddels groter dan één initiatief. Maar ze heeft wel een oorsprong. De vraag is niet wie het “bezit” maar hoe gaan we om met wat er is opgebouwd en door wie? Kiezen we voor openheid of voor geslotenheid. Voor samenwerking of voor uitsluiting. Voor erkenning of voor het stil laten verdwijnen van waar iets vandaan komt.
​
Ik kies voor openheid. Voor eerlijkheid. Voor het blijven benoemen van wat klopt en wat niet klopt, zelfs en vooral als dat ongemakkelijk is. Omdat dit werk alleen bestaansrecht heeft als het zuiver blijft. Als het gaat over de mens, over waarheid en over wat er echt toe doet. ​