Door Marlies Rothoff (Zij Durft 2025 uitgeverij Noordboek van Gorcum)

“Bij de Marine was ik op mijn eigen manier vrij. Je had wel briefjes nodig om af en toe weg te mogen. Maar het was naar mijn mening niet zo heel streng. Je was heel zelfstandig. Je kon je eigen keuzes maken. Je eigen toekomst bepalen."

Samen met dat andere meisje ging ik naar een keuring in Den Bosch. We werden allebei aangenomen. Zij voor de landmacht en ik gelukkig voor de Marine. Dat vond ik alleen al fijn om het uniform wat je kreeg. Dat vond ik veel mooier. Daar was ik wel opgelucht over. Bij de keuring werd dan bekeken of je er echt wel geschikt voor was. Er werd ook aan je ouders en anderen gevraagd of je het kon. Gelukkig had ik zelfs de zegen van meneer pastoor. Die zei: ‘Ga maar lekker bij de Marine’. Alsof hij me wat avontuur toewenste. ​

Mijn moeder vond het minder leuk, die was haar hulp in het huishouden kwijt. Maar ik was dolblij. Ik ging eerst naar Den Haag. Daar zat ik in de bunker op de Parkweg. Het was de eerste keer dat ik alleen zo’n stuk moest reizen. 

Een van de dingen die me bijblijven uit de bunker in Den Haag, zijn de momenten waarop de stroom uitviel.  Dan was het daar helemaal donker. En dan moest je in dat stikkedonker je weg vinden naar een grote machine. Een groot rad. Waar je dan zelf aan moest draaien om energie op te wekken. Dat was ontzettend zwaar werk. Ook blijven me de nachtdiensten in de weekenden bij. Dan zaten we met zijn drieën in de bunker, de rest was vanaf vrijdag vier  uur ’s middags naar huis. Dat was wel saai. Maar het leven bij de Marine beviel me goed. 

​Ik ben nooit getrouwd. Steeds als ik een keer een vriendje had werd ik weer ergens naartoe verplaatst. Dus dat bleef nooit aan. Dat vond ik ook niet zo erg. Het was vaak wel leuk voor even, maar ik heb nooit voor iemand meer gevoeld. Ik heb er geen spijt van. In plaats van te trouwen ben ik tot mijn FLO bij de Marine gebleven. Ik heb de Marine enorm zien veranderen. Zo was ik de eerste vrouwelijke adjudant. Dat heeft me toen enorm verrast, omdat er nooit vrouwelijke adjudanten waren. Ik weet nog steeds niet wie daarvoor gezorgd heeft. Het was dus een hele eer, om de eerste vrouwelijke adjudant te zijn.”

​5 december 2025
Bekijk / beluister het hele item op VPRO OVT

‘Maak een man vrij voor de vloot’. Met die slogan werden de eerste vrouwen bij de Koninklijke Marine gevraagd in 1944. De mannen moesten vechten, de vrouwen moesten de admistratie doen. Dat werd de taak van de Marine Vrouwenafdeling, kortweg de ‘Marva’. In het nieuwe boek Zij durft vertellen 32 vrouwen die bij de marine zaten hun verhaal. De 92-jarige Riet Scheffers bijvoorbeeld, die de Marva zag als een manier om haar thuis te ontvluchten. En de 70-jarige Karen Voshol, die het jammer vindt dat ze niet 10 jaar later is geboren, omdat vrouwen in haar tijd nog niet mochten varen.  

Samensteller van het boek en marine-veteraan Amy van Son, is te gast samen met Riet Scheffers, en met hen bespreken we hoe de positie van vrouwen bij de marine zich heeft ontwikkeld.  

Ter gelegenheid van het jubileum, werd een 'Zij Durft' showcase opgetuigd in het Marine Etablissement in Amsterdam.  De reacties waren overweldigend met veelnieuwsgierigheid naar de verhalen. Het boek is medio eind november beschikbaar. Bekijk een indruk in foto's van die dag hieronder. 

Je kunt het boek pre-orderen via Helmen Vol Verhalen, maak gebruik van deze link. Via Helmen Vol Verhalen krijg je aanvullend twee bijpassende boekenleggers en een persoonlijke banderol. Ook is het mogelijk het boek aan iemand anders te schenken.  

Zij Durft – 80 jaar vrouwen bij de Koninklijke Marine

Met die oproep werden in 1944 de eerste vrouwen gevraagd om dienst te nemen bij de Koninklijke Marine. De mannen moesten vechten; de vrouwen namen de administratieve taken over.
Zo ontstond de MARVA – Marine Vrouwen Afdeling. Een vrouw in uniform was destijds ongebruikelijk, zelfs gewaagd. Toch kozen ze ervoor om te dienen. Ze durfden.

In 1952 werd de MARVA een officieel beroepskorps — een historische stap voor vrouwen die een militaire loopbaan wilden opbouwen. De decennia daarna brachten verandering: de tweede feministische golf, discussies over gelijkheid en het recht om te dienen op zee. Vanaf 1978 konden vrouwen deelnemen aan officiersopleidingen, en in 1982 werd de MARVA opgeheven.

Toetreding tot de vloot
Vrouwen mochten vanaf dat moment toetreden tot álle onderdelen van de marine. De weg naar volledige integratie verliep niet zonder weerstand. Binnen de krijgsmacht bleven traditionele denkbeelden en ongelijkheid bestaan. Toch bleven vrouwen zichtbaar, vasthoudend en vooruitstrevend. Ze veranderden niet alleen de marine, maar ook Nederland.

De pioniers van toen maakten de weg vrij voor de vrouwen van nu.
Hun moed is het kompas voor de generaties die volgen. Zij Durft is een ode aan tachtig jaar vrouwen bij de Koninklijke Marine aan lef, loyaliteit en leiderschap. 

Voel hoe het verleden doorstroomt in het heden, en blijf zelf altijd die eerste stap zetten.
Niet alleen voor jezelf maar ook voor juist die generaties die jou weer volgen! 

Ben je geintresseerd in het faciliteren/hosten/exposeren van Zij Durft, of wil je een boekpresentatie organiseren? Neem contact op met Amy van Son, [email protected] of bericht/bel naar [0628828743}

“Maak een man vrij voor de vloot.”
Met die oproep begonnen in 1944 de eerste vrouwen hun dienst bij de Koninklijke Marine. De mannen moesten vechten; de vrouwen namen de administratieve en ondersteunende taken op zich.Zo ontstond de MARVA – de Marine Vrouwen Afdeling.

Een vrouw in uniform was destijds ongebruikelijk. Te zelfstandig, te zichtbaar, te dapper misschien. Er werd getwijfeld of ze niet beter “een man moest zoeken” in plaats van een loopbaan op te bouwen.
Maar ze deden het toch. Ze durfden.

In de decennia die volgden veranderde de samenleving — en met haar de marine. De vrouwen van de MARVA vochten voor gelijke rechten, gelijke rangen en gelijke kansen. Ook als ze trouwden. Ook als ze kinderen kregen.

Na de oorlog bleef de MARVA bestaan, en in 1952 werd het korps officieel erkend als beroepsorganisatie.Dat markeerde een belangrijk keerpunt: vrouwen die een militaire carrière ambieerden werden niet langer een uitzondering, maar een onderdeel van het geheel. Ook al voerden ze aanvankelijk ongewapende taken uit, hun aanwezigheid legde de basis voor structurele verandering. In de jaren zeventig, gevoed door de Tweede Feministische Golf, nam de druk toe om vrouwen tot alle onderdelen van de krijgsmacht toe te laten. Vanaf 1978 werden vrouwen toegelaten tot de officiers- en onderofficiersopleidingen, en in 1982 werd de MARVA officieel opgeheven. Vanaf dat moment konden vrouwen toetreden tot alle afdelingen van de marine — ook tot operationele en logistieke functies aan boord.

Het was een historische stap richting volledige integratie.

Die overgang verliep niet zonder weerstand.
Binnen de krijgsmacht, en met name bij het Korps Mariniers en de Onderzeedienst, bleven traditionele denkbeelden en masculiene normen sterk aanwezig. Gelijke behandeling was niet vanzelfsprekend, en vrouwen moesten zich in die cultuur voortdurend bewijzen. Onderzoek van de Universiteit van Groningen laat zien dat Defensie die ongelijkheid lange tijd in stand hield — soms onbewust, soms uit gewoonte. Toch bleven vrouwen doorzetten.

De MARVA-pioniers en hun opvolgers hebben niet alleen de krijgsmacht veranderd, maar ook bijgedragen aan de bredere emancipatiebeweging in Nederland.
Ze doorbraken traditionele genderrollen, verruimden beroepsmogelijkheden en lieten zien dat moed, loyaliteit en vakmanschap geen geslacht kennen.

Hun nalatenschap leeft voort.
Ze werden rolmodellen voor nieuwe generaties — vrouwen die, net als zij, hun eigen koers durfden te varen. Zij Durft is een ode aan tachtig jaar vrouwen bij de Koninklijke Marine. Een eerbetoon aan de jonge, zelfstandige vrouwen die iets voor hun land wilden betekenen, vaak tegen de gevestigde orde in.

Laat Zij Durft je inspireren.
Voel hoe het verleden doorstroomt in het heden.
En blijf zelf die eerste stap zetten — niet alleen voor jezelf, maar ook voor de generaties die volgen.

Bestel nu jouw exemplaar voor jezelf of als cadeau voor een ander. Vul dit formulier in, waarin je aan kunt geven of het boek naar jou of een ander mag, daarnaast kun je aangeven of je een persoonlijke boodschap in het boek wil en op de bijgeleverde banderol. Vul je gegevens hier in. 

Tekst Evert Brouwer​ Foto Herman Zonderland 
Veranderd Vrijheidsdefilé stemt tot nadenken
Na 80 jaar vrijheid én net zoveel jaren vrouwen bij de Koninklijke Marine, is de vereniging Ex-act KM – van 8 oktober 1970 – nog even springlevend als het defilé in Wageningen zelf. Wat dat laatste betreft: vorig jaar waren er 1.700 deelnemers, nu maar liefst 2.500. “Veteraan ben ik dan misschien niet, maar het is voor mij belangrijk om hier te zijn. Juist in deze tijd moeten we laten zien waar we voor staan: vrijheid.”

Dat laatste zei luitenant ter zee 2 OC (SD) b.d. Toos van Rijsbergen (82), waarna zij in het verzamelgebied voor het Vrijheidsdefilé in Wageningen even uit haar rolstoel opstaat. Dit uit respect voor een groep Canadese (oud-)militairen die voorbijkomt om de eigen plaats in het defilé in te nemen. Als lid van het eerste uur van de Vereniging Ex-act KM, voor voormalige en actief-dienende vrouwelijke militairen van de Koninklijke Marine, wilde Van Rijsbergen er per se bij zijn dit jaar. “Mijn leven bij de marine heeft gemaakt tot wie ik ben en dat wil ik ook uitstralen.” 
​Lees het hele artikel bij Defensie Magazine 'Alle Hens'