Waarom de vraag naar de zin van de missie naar Afghanistan tegenstrijdige antwoorden kent

Door Erwin Kamp 
​Nu de NAVO troepen Afghanistan hebben verlaten en de Taliban de macht in het land heeft overgenomen, rijst de vraag naar wat de zin is geweest van onze militaire interventie over de afgelopen vijftien jaar. In kranten, op sociale media maar ook uit de gesprekken die ik met veteranen zelf voer, merk ik dat deze vraag hen bezighoud. De antwoorden zijn divers en variëren van ‘het heeft helemaal geen zin gehad’ tot ‘we hebben wel degelijk iets kunnen betekenen voor de lokale bevolking’. Het zijn vaak ook antwoorden die worden gevoed door een eerste emotie als we de afgrijselijke beelden op de televisie zien van angstige en vluchtende mensen.
​

​Willen wij echter een gefundeerd antwoord geven op de vraag of de missie naar
Afghanistan zin heeft gehad, dan gaan hier twee vragen aan vooraf. De eerste
vraag is: waaruit bestaat zingeving eigenlijk? Wat bedoelen we hier precies mee?
De tweede vraag is: via welke manier van kijken, bepalen we eigenlijk of de
missie zin heeft gehad? Ik hoop dat na lezing van mijn bijdrage de lezer zelf tot
een doordacht, tussentijds antwoord komt, in de wetenschap dat een definitief
oordeel nog wel even op zich zal laten wachten, in ieder geval tot historici met
deze vraag aan de haal gaan.
​
Om antwoord te geven op de eerste vraag, is het goed dat we ons beseffen dat
zingeving uit verschillende onderdelen bestaat. We zijn geneigd om bijvoorbeeld
uit emotie en kijkend naar de 25 Nederlandse gesneuvelde militairen te zeggen
dat het allemaal zinloos was. Dat laatste maakt het des te pijnlijker omdat
niemand zonder betekenis wil sterven. Om te kunnen bepalen of de missie naar
Afghanistan zinvol is geweest, hangt af van het realiseren van het doel van de
missie zoals deze vooraf is geformuleerd, de morele rechtvaardiging ervan, het
feit of veteranen zelf vinden dat zij invloed op hun werk hebben gehad en of zij
na terugkeer in Nederland enige vorm van (zelf)respect hebben
ervaren/gekregen.

---

In een brief van het Kabinet-Balkenende II aan de Tweede Kamer van 2005 over
het doel van de International Security Assistance Force (ISAF) missie naar
Afghanistan staat te lezen: “Het doel van de door de VN-Veiligheidsraad
gemandateerde ISAF-operatie, als militair onderdeel van die internationale
inspanningen, is de Afghaanse autoriteiten zodanig te versterken dat die op
termijn zelfstandig in staat zullen zijn de veiligheid en stabiliteit in het eigen land
te garanderen.” Wanneer we dit doel afzetten tegen de situatie waarin wij ons in
augustus 2021 bevinden dan kunnen we stellen dat dit doel niet is gehaald.

​De Afghaanse autoriteiten blijken niet in staat de veiligheid en stabiliteit in eigen
land te garanderen. De vraag is echter wel of dit doel een reëel doel is geweest
als we naar de geschiedenis van Afghanistan kijken. Het land wordt al sinds het
vertrek van de Britten begin vorige eeuw geteisterd door oorlog en verdeeldheid.
De vraag naar de morele rechtvaardiging van de inzet van militairen is wellicht
gemakkelijker en positiever te beantwoorden. De ISAF missie werd vanuit de VN
op 20 december 2001 gerechtvaardigd met resolutie 1386 die unaniem werd
aangenomen door de Veiligheidsraad. De resolutie stond toe dat
de NAVO de ISAF-macht ontplooide in Afghanistan. Los van deze juridische
legitimering was er ook een morele rechtvaardiging voor ingrijpen.
Na de aanslagen op 11 september 2001 beriep de Verenigde Staten zich op
zelfverdediging en verklaarde zij, samen met haar bondgenoten, Afghanistan de
oorlog. De morele rechtvaardiging voor ingrijpen werd gevonden in het
verdrijven van het islamitisch terrorisme dat een bedreiging vormde voor de
wereldvrede. Na het verjagen van Al-Qaida en de Taliban in Afghanistan was de
komst van de NAVO gericht op stabilisatie en wederopbouw. Nederland en haar
veteranen hebben tijdens de ISAF missie invloed gehad op de uitoefening van
haar taak.

Los van de doelstellingen van de missie, werd Nederland internationaal geprezen
voor de Dutch approach (3D-aanpak: Defense, Development and Diplomacy). We
zouden het bijna weer zijn vergeten maar Nederland baarde opzien met een niet
gewelddadige en cultureel sensitieve aanpak van haar militaire optreden.
Patrouilles werden zonder helmen gelopen en de lokale bevolking werd
vriendelijk benaderd. Dit om ondermeer de ‘hearts and minds’ van de Afghanen
te winnen. In die zin hadden de Nederlandse militairen een geheel eigen aanpak
en oefende zij zo invloed uit op haar werk.

De inzet van de Nederlandse militairen in Afghanistan wordt van alle
vredesmissies door Nederlanders het hoogst gewaardeerd. Uit een onderzoek
van het Nederlandse Veteraneninstituut uit 2019 blijkt dat 45% de ISAF missie
het meest gerechtvaardigd vind. 56% van de Nederlanders heeft in 2019 zeer
veel waardering voor de veteranen die actief waren en zijn in Afghanistan. De
publieke opinie speelt een belangrijke rol in het vinden en krijgen van (zelf)
respect van de inzet van de veteranen. Los van de erkenning en waardering van
de Nederlanders, vinden veteranen erkenning en waardering van hun werkgever,
lees Defensie, ook van het grootste belang. Vooral daar waar het bijvoorbeeld
om de nazorg van veteranen gaat. Uit onderzoek van het Nederlands
Veteraneninstituut in 2020 blijkt dat ISAF veteranen hun welzijn gemiddeld met
een 7,8 beoordelen. Daarnaast is de helft tevreden over de geboden nazorg door
Defensie en de andere helft deels of helemaal niet.

De optelsom van bovengenoemde vier onderdelen van zingeving, zijn belangrijk
bij het bepalen of de ISAF missie zinvol is geweest. Daarnaast is er nog een
andere manier van kijken. Hierbij gaat het om de vraag vanuit welke invalshoek
bepalen we of de missie naar Afghanistan zinvol is geweest. Is dit bijvoorbeeld
een politieke invalshoek, een militaire, een multinationale, een economische, een
humane of een individuele persoonsgerichte invalshoek. Nederlandse veteranen
kunnen er trots op zijn dat zij een bijdrage hebben geleverd aan de ontwikkeling
van Afghanistan waar het gaat om het bouwen van scholen, het opleiden van
militairen, het aanleggen van wegen en het verdedigen van vrouwenrechten.
Vijftien jaar lang is in Afghanistan het islamitische terrorisme bestreden. Ook
heeft de Nederlandse krijgsmacht veel ervaring opgebouwd in de uitvoering van
militaire operaties.

Of het sneuvelen van vijfentwintig Nederlandse veteranen tijdens onze
aanwezigheid in Afghanistan niet voor niets geweest, is niet aan mij. De
gesneuvelde militairen en hun families en vrienden, hebben een groot offer, zo
niet het grootste offer gebracht. De veteranen die sneuvelden, staan voor de
waarden die wij in Nederland belangrijk vinden: vrijheid, verdraagzaamheid en
gelijkwaardigheid. De militairen die werden uitgezonden, staan voor vrede en
veiligheid en willen daar op internationale schaal een bijdrage aanleveren. Of

zoals Peter van Uhm, oud Commandant der Strijdkrachten die zijn eigen zoon in
Afghanistan verloor, het treffend formuleert: “Als de geallieerden aan het begin
van de Tweede Wereldoorlog zich hadden afgevraagd hoeveel opofferingen ze
moesten doen om de West-Europeanen weer hun vrijheid te geven, waren ze er
ook niet aan begonnen.” In zijn ogen moet je dus de vraag naar de zin van onze
inzet in Afghanistan aan de goede kant stellen en niet vanuit de kant van de
slachtoffers. Zijn woorden zijn authentiek en oprecht.
Als er iemand recht van spreken heeft dan is het zeker Peter van Uhm. Maar
goed, het zal je kind of partner maar zijn die is gesneuveld. Naast de
gesneuvelde militairen zijn er militairen die fysiek of geestelijk gewond terug
naar Nederland keerden en nog dagelijks met de gevolgen hiervan worden
geconfronteerd. Ik weet zeker dat lang niet alle nabestaanden of directe
betrokkenen van onze oorlogsslachtoffers hier heel nobele gedachten over
hebben.

Was het het allemaal de moeite waard? Was het zinvol om naar Afghanistan te
gaan? Het antwoord op deze vragen hangt dus sterk af van wat je onder zinvol
verstaat en vanuit welke invalshoek je ze beantwoord. De vraag naar de zin van
de missie naar Afghanistan zal altijd tegenstrijdige antwoorden opleveren. Het is
in mijn ogen zinvol als wij lessen uit ons optreden trekken. Zouden we het zo
weer doen? Zouden we een andere aanpak kiezen op basis van de wetenschap
die wij nu hebben? Hebben we de moed om onze eigen inzet met alle successen
en falen onder ogen te zien? Dat is overigens niet alleen een vraag die veteranen
bezig moet houden maar ook ons parlement die Nederlandse militairen op
uitzending stuurt. Ik vind het te gemakkelijk om snel een oordeel te vellen over
een missie die in onze hoofden en harten nog lang niet is afgerond.

Doorn, augustus 2021
Drs. i.r.g.m. KTZ Erwin Kamp
Hoofdkrijgsmachtraadsman